Przyprawy świata

Rozmaryn lekarski (łac. Rosmarinus officinalis) to gatunek krzewu, który występuje w stanie dzikim w rejonie Morza Śródziemnego, Stanach Zjednoczonych i Meksyku i tam też rozmaryn ma najlepsze warunki uprawy. Do głównych producentów tej rośliny należą: Anglia, Francja, Hiszpania, Włochy, Maroko, Tunezja, Grecja oraz Meksyk. W Polsce uprawiana jest jako roślina doniczkowa. Na rynek trafiają różne odmiany handlowe rozmarynu, choć najlepszą opinią cieszy się rozmaryn prowansalski i dalmatyński. Jako przyprawy używa się suszonych, a następnie rozdrobnionych lub zmielonych liści, albo olejku destylowanego z liści i kwiatów.

Cechą charakterystyczną rozmarynu jest niezwykły aromat zarówno jego liści, jak i kwiatów oraz gorzkawo-korzenny orzeźwiający smak. Rozmaryn uprawiano już w starożytnym Rzymie, Egipcie oraz antycznej Grecji. Do dziś rozmaryn lekarski zajmuje kluczowe miejsce w światowej medycynie ziołowej.

Ciekawostki

• Rozmaryn nazywano świeżym powiewem morza. Był uważany za symbol wiernej miłości.
• Hiszpanie darzą go dużą czcią, gdyż według wierzeń dał schronienie Matce Boskiej w czasie ucieczki do Egiptu. Gdy powiesiła swój niebieski płaszcz na krzewie, białe dotychczas kwiaty zabarwiły się na niebiesko.
• Rzucano go na podłogę w salach sądowych jako ochronę przed gorączką więzienną.
• W niektórych wioskach płótno lniane suszono na krzakach rozmarynu.
• Gałązka rozmarynu rzucona w ogień odstrasza owady.
• W starożytności rozmaryn stosowano w formie wina i wodnych wyciągów w leczeniu padaczki czy żółtaczki, a zewnętrznie do leczenia ran.

Charakterystyka

• Rozmaryn lekarski to aromatyczny i wiecznie zielony krzew (zioło) o wysokości do 2 m należący do rodziny jasnotowatych (łac. Lamiaceae). Jest to roślina miododajna i owadopylna.
• Cechuje się czterokancistą, drewniejąca w drugim roku łodygą. Liście jego są wąskie i lancowate, skórzaste, brzegiem podwinięte, na wierzchu ciemnozielone, spodem kutnerowate. Przypominają krótkie igły jodły.
• Kwiaty rozmarynu są drobne, jasnoniebieskie lub różowe z odcieniami, o dwuwargowym, dzwonkowatym 5-ząbkowym kielichu. Owoc w formie rozłupni.
• Ziele zawiera garbniki (5-8%), olejek eteryczny (1-2,5%), kwas rozmarynowy (2-5%), kwas kawowy, kwas chlorogenowy; dwuterpeny: kwas karnozolowy, karnozol (do 4,6%), rozmaridofenol, rozmanol; trójterpeny: kwas oleanolowy, kwas ursolowy, alfa-amyryna, beta-amyryna, betulina; flawonoidy, fitosterole i rozmarichinon.
• Olejek eteryczny rozmarynu zawiera cyneol (17-35-50%), borneol (8-10-20%), estry borneolu (2-7%), kamforę (10-15-25%), pinen (15-25%), verbenon (1-8%), terpineol (12%), kamfen (5%).

Zastosowanie i działanie

• Sztuka kulinarna:
• rozmaryn jako roślina przyprawowa stosowana jest praktycznie we wszystkich kuchniach świata, jednak jako baza stosowana jest przede wszystkim w kuchni hiszpańskiej, bałkańskiej i meksykańskiej;
• dodawany jest zarówno do mięs, sosów, wędlin, jak i do sałatek czy warzyw - potraw słodkich i kwaśnych, gotowanych, pieczonych i duszonych. Przyprawa ta wzmacnia ich smak i nadaje niepowtarzalnego aromatu.
• zioło to jest także dodawane do galaretek, dżemów, ciastek, ciast, ziołowych biszkoptów, galaretek, miodu czy wina i oliwy;
• ważny składnik przy produkcji włoskiego chleba "focaccia" i innych ziołowych chlebów;
• w przypadku użycia świeżych i kandyzowanych liści rozmaryn dodatkowo służy do ozdabiania potraw;
• rozmaryn lekarski to także środek zapachowy do napojów alkoholowych, mrożonych deserów, cukierków, budyniów czy do podobnych produktów;
• niektóre substancje zioła stosowane są również do konserwowania żywności.
• Lecznicze:
• rozmaryn w formie naparu używany jest do płukania włosów w celu poprawienia cyrkulacji krwi w obrębie skóry głowy; zasadniczo rozmaryn poprawia krążenie krwi oraz podnosi niskie ciśnienie krwi, co przekłada się na jego zastosowanie w zespole Reynauda, który charakteryzuje się słabym krążeniem krwi w dłoniach oraz stopach;
• napar z rozmarynu lekarskiego, jak i olejek aromatyczny może być również dodany do kąpieli (2 ml). Ma to działanie pobudzające, wspomaga koncentrację oraz pamięć;
• rozmaryn lekarski jest także stosowany w przypadkach depresji oraz apatii, gdzie łagodzi stany letargii oraz wyczerpania nerwowego;
• działanie odkażające;
• wewnętrznie, napary z rozmarynu stosuje się na niestrawności żołądkowe oraz jako pomocnicza terapia w przypadku schorzeń reumatycznych;
• zioło to jest również stosowane w leczeniu nerwowości, napięcia nerwowego, wyczerpania, apatii, depresji, problemów ze spaniem, jak również służy jako środek odżywczy podczas rekonwalescencji.
• Inne zastosowania:
• składnik potpourris i pachnących torebek umieszczanych w szafach i szufladach z ubraniami;
• ozdoba ogrodu - idealny do formowania;
• herbata dobrze nadaje się do płukania jamy ustnej, jako preparat do odświeżający.

Uprawa

• Na świecie hoduje się mnóstwo odmian rozmarynu, m.in. płożących się, karłowatych, różnie ulistnionych czy różnie ubarwionych.
• W Polsce rozmaryn uprawiany jest jako roślina pokojowa w doniczkach. Jest to "staroświecka" roślina uprawna – jedna z najdawniej uprawianych u nas roślin doniczkowych. Latem można ją przetrzymywać na werandach, balkonach i w ogródku.
• Stanowisko uprawy powinno być nasłonecznione i zabezpieczone przed niskimi temperaturami.
• Idealna gleba to ziemia lekka, sucha i bogata w wapń.
• Roślina nie lubi nadmiaru wody, dlatego należy podlewać ją regularnie aczkolwiek rzadko.
• Rozmaryn rozmnaża się dobrze przez sadzonkowanie pomiędzy lipcem a sierpniem. Dobrze jest dodatkowo obrywać pędy wierzchołkowe, gdyż zapobiega to rozrostowi wzwyż i przyczyni się do zagęszczenia rośliny. Hodując rozmaryn w doniczkach warto co roku przesadzać rozmaryn do większych doniczek i uzupełnić świeżą glebę. Na zimę trzeba koniecznie uchronić rozmaryn przed mrozem i ustawić go w pomieszczeniu.
• Zioło bardzo wolno kiełkuje i rośnie z nasion, najlepiej jest kupić gotową roślinkę. Jeśli natomiast mamy już roślinkę, możemy ją rozmnożyć za pomocą odcięcia łodygi. Uciąć młodą gałązkę rozmarynu lekarskiego, długą na na 10-15 cm, z wierzchołka rośliny. Zerwać liście od spodu na wysokość 4 cm. Umieścić gałązkę zioła w mokrym piasku w celu ukorzenienia się rośliny. Proces ukorzenienia się rośliny najczęściej trwa około 5-6 tygodni.
• W przypadku większych terenów rozmaryn sieje się latem bezpośrednio do gruntu. W początkowych dwóch miesiącach należy zapewnić stałą wilgotność ziemi.
• Zbiór następuje pomiędzy majem a wrześniem. Należy je ścinać krótko nad ziemią (10 cm).
• Zbieranie liści, łodyg oraz kwiatów rozmarynu z domowych upraw wykonujemy na bieżąco zgodnie z potrzebami.
• Liście oraz łodygi rozmarynu lekarskiego do ususzenia powinny być zbierane zanim zioło zacznie kwitnąć, ponieważ w tym czasie jego aromat jest najsilniejszy.
• Rozmaryn lekarski może rosnąć w doniczce 3 do 4 lat zanim zostanie zastąpiony nową rośliną.

Wskazówki i porady

• Najskuteczniejszym sposobem przechowania rozmarynu jest suszenie całych gałązek, a następnie oddzielanie liści. Wysuszone liście najlepiej jest trzymać w papierowej torebce.
• Z liści rozmarynu otrzymuje się antybakteryjny środek do mycia.
• Zgniecione i dodane do kąpieli liście rozmarynu poprawiają krążenie i podnoszą niskie ciśnienie krwi. Dzieje się tak za sprawą jednego ze składników chemicznych rozmarynu - diosmetinu, który ponadto pozytywnie wpływa na koncentrację i pamięć.
• Kwiaty rozmarynu lekarskiego są łagodniejsze w smaku niż reszta zioła.
• Łodyga rozmarynu doskonale służy za naturalne patyczki do szaszłyków, które obok funkcjonalności nadają szaszłykowi niepowtarzalnego smaku i zapachu.
• Rozmaryn używany jest w medycynie do regulowania cyklu miesiączkowego (może powodować menstruację) a w przypadku kobiet w ciąży może być przyczyną poronienia. Dlatego też kobiety z problemami menstruacyjnymi lub kobiety w ciąży powinny skonsultować się z lekarzem w celu ustalenia bezpiecznej dawkę tego zioła.

Gorczyca czarna, inaczej kapusta czarna (łac. Brassica nigra) to pospolita roślina przyprawowa jednoroczna pochodząca z południowo-wschodniego rejonu Morza Śródziemnego, ale uprawiana jest niemal w całej Europie, Azji, Ameryce i Afryce. Gorczyca czarna wykorzystywana jest najczęściej w kuchni jako przyprawa. Przyprawą są nasiona gorczycy, które cechuje ostry, palący smak pochodzący od zawartego w niej olejku eterycznego.

Gorczyca była znanajuż w starożytności i była często wykorzystywana przez Greków i Rzymian. Obok gorczycy czarnej wyróżnia się również gorczycę białą oraz gatunki: biała gorczyca polna (tzw. ognicha) oraz gorczyca modra, w Polsce powszechnie znana jako gorczyca sarepska lub chińska.

Ciekawostki

• Nasiona i młode listki gorczycy czarnej mają afrodyzjakalne właściwości, dlatego w średniowieczu mieszkający w wielu klasztorach mnisi mieli zakaz jedzenia musztardy.
• W średniowieczu krążyły legendy, że liście gorczycy rosną tak szybko, że za nim by przyrządzono jakąkolwiek potrawę to urosłyby tak duże, że można by zrobić sałatkę.
• W średniowieczu wierzono, że ziarna rzucone przy progu sprzyjają awanturom domowym, a zaszyte w pościeli "konserwują" związki małżeńskie. Natomiast ziarno gorczycy zakopane w ogrodzie o północy odczynia uroki rzucone przez zawistnych sąsiadów.
• W językach zachodnich nazwa gorczycy została utożsamiona z jej zastosowaniem przy produkcji musztardy – po angielsku gorczyca czarna to black mustard a po francusku moutarde noire. Nie wiadomo jednak od kiedy znana jest człowiekowi musztarda. Przyjmuje się, że najlepszą musztardę produkowano we francuskim mieście Dijon, a tajemnice jej produkcji można zawrzeć w słowach: „Bierze się słodki sok z winogron, dodaje zmieloną gorczycę i razem przebija przez lnianą materię. Gdy całość się dobrze przemiesza, naówczas gaszą się w tym sosie rozżarzone węgle; takim sposobem gorczyca z musztardy zostaje wyciągniona. Ma się to czynić w małej beczułce albo pobielanym nowym garnku, który dobrze opatrzyć aż do czasu użycia” [za W. Kwiatkowska].

Charakterystyka

• Gorczyca czarna to roślina jednoroczna należąca do rodziny kapustowatych (Brassicaceae), osiągająca wysokość 30–150 cm. Gorczyca jest rośliną miodo- i pyłkodajną.
• Łodyga rośliny jest owłosiona i rozgałęziona. Wypuszcza pomiędzy końcem maja a początkiem sierpnia pachnące złocistożółte zebrane w grona kwiaty. Kielich mają początkowo stulony, później odstający. W słupku 5-11 zalążków.
• Liście gorczycy mają kształt lancowaty, naprzemianległe, słabo owłosione i wszystkie, włącznie z górnymi, pierzastodzielne, o działkach nierówno i tępo ząbkowanych.
• Owoce są natomiast krótkie okrągławe łuszczyny, mocno odchylone na zewnątrz i szorstko owłosione. Dojrzałe łuszczyny pękają, odsłaniając błoniastą przegrodę, do której po obu stronach są przymocowane nasiona. Są one okrągłe, koloru czarnego; dojrzałe bardzo łatwo się osypują.
• Nasiona gorczycy (łac. Semen Sinapis albae) są kuliste o średnicy około 1-2 mm o barwie jasnożółtej i to one wykorzystywane są m.in. jako przyprawa czy środek konserwujący. Nasiona gorczycy czarnej zawierają więcej tłuszczu (31%) niż np. gorczyca biała (28%), ale mniej niż gorczyca saperska (35%). Poza tłustym olejem gorczyca czarna zawiera śluz, białka i tioglikozydy (związki zawierające siarkę), które pod wpływem enzymu uwalniają izotiocyjanian allilu, działający miejscowo podrażniająco i wywołujący zaczerwienienie skóry.

Zastosowanie i działanie lecznicze

• Roślina lecznicza:
• Surowiec zielarski: nasiona gorczycy białej - Semen Sinapis albae (Semen Erucae) zawierają protoalkaloid synapinę oraz glikozyd izotiocyjanianowy synalbinę (od 2 do 3%), który pod wpływem enzymu myrozynazy rozkłada się do glukozy, kwaśnego siarczanu potasu i izotiocyjanianu allilu, który jest podstawą olejku gorczycznego (Oleum Erucae) (z nasion można otrzymać od 20 do 30%). Charakteryzuje się on ostrym, piekącym smakiem i zapachem, który pobudza wydzielanie soku żołądkowego i poprawia trawienie.
• Jej nasiona oraz wodne wyciągi są typowym lekiem śluzowym. Po połknięciu powlekają błonę śluzową żołądka, zmniejszają stan zapalny i chronią przed podrażnieniem. Całe nasiona pęcznieją w przewodzie pokarmowym, spulchniają masy kałowe w jelicie grubym i wyzwalają odruch defekacyjny. Gorzki smak rozdrobnionych nasion pobudza nieznacznie wydzielanie soku żołądkowego, lecz nie drażni błony śluzowej, a rozgniecione nasiona przyłożone do skóry nie powodują pieczenia i działań drażniących. Znalazła więc zastosowanie w nieżycie żołądka i jelit, nadkwaśności, wzdęciach, a pomocniczo – w otyłości z równoczesną atonią jelit (całe nasiona), a w niedokwaśności, braku łaknienia i niestrawności – nasiona rozdrobnione.
• Ponadto dostarcza błonnika, probiotyków i prebiotyków.
• W lecznictwie ludowym wykorzystuje się promieniowanie wydzielane przez nasiona gorczycy i stosuje zewnętrznie w bólach reumatycznych i stawowych w postaci poduszeczek płóciennych nimi wypełnionych.
• Zmielone nasiona są używane do sporządzania kataplazmów i plastrów przykładanych do bolesnych miejsc przy schorzeniach gośćcowych.
• Ma również właściwości antybakteryjne oraz obniża ciśnienie krwi. Substancja stosowana jest również do produkcji wyciągów oraz maści. Nasiona gorczyc zawierają znaczne ilości olejku tłustego (od 18 do 40%) i surowiec ten służy też do wydobywania z niego oleju technicznego i jadalnego.
• Kulinaria: Jest podstawową rośliną, wraz z kolendrą, estragonem i pieprzem, do sporządzania musztard. Jest bardzo często stosowanym dodatkiem do wszelkich marynat. Zmielone nasiona tej rośliny nadają pikantny smak i podkreślają aromat wielu potraw, takich jak smażone lub zimne mięso czy kiełbasy, sosy i farsze oraz gotowane dania serowe, a kiełki zmieszane z rzeżuchą tworzą ciekawą w smaku sałatkę. Ziarna gorczycy czarnej dodaje się również do kiszenia ogórków, kapusty białej i czerwonej, jak również do przyrządzania ryb, wędlin, mięs oraz pikli. Nasiona gorczycy dodaje się na początku przyrządzania potrawy.
• Rolnictwo: Młode rośliny, przed kwitnieniem, są dobrą rośliną paszową. Roślina znajduje się w rejestrze roślin uprawnych Unii Europejskiej. Ze względu na krótki okres wegetacji i spory przyrost masy zielonej często siana jako poplon w celu przeorania i wzbogacenia gleby w próchnicę.
• Inne: z gorczycy uzyskany olej ma zastosowanie nie tylko w przemyśle spożywczym czy farmaceutycznym ale także kosmetycznym i technicznych.

Uprawa

• Gorczyca jest wdzięczną rośliną w uprawie, ponieważ nie ma dużych wymagań glebowych i klimatycznych. Najwyższe plony można osiągnąć uprawiając gorczycę na glebach piaszczysto-gliniastych lub gliniasto-piaszczystych bogatych w wapń i dobrze utrzymujących wilgoć. Gorczycę z uwagi na jej rozmiary raczej nie uprawia się w donicach.
• Najczęściej gorczyca czarna uprawiany jako roślina oleista. Zbiera się całe rośliny przed całkowitym dojrzeniem, gdy łuszczyny mają barwę słomy, a pędy zaczynają zasychać.
• Gorczyca dobrze znosi przymrozki (do -6 st.C) podczas wschodzenia. Wrażliwe są natomiast na okresowe susze, zwłaszcza podczas kwitnienia, gdy potrzeby wodne roślin są największe, i w fazie dojrzewania nasion. W razie niedoborów wody w tym okresie następuje znaczne obniżenie plonu nasion.
• Nasiona wysiewa się w kwietniu bezpośrednio do gruntu. Na glebach zwięzłych zaleca się odległość 35 cm między rzędami, a na lekkich 25 cm.Wczesną wiosną do doniczki o średnicy 10 cm lub większej wysiewamy około 30 nasion, przykrywamy 0,5 cm warstwą ziemi i rzęsiście podlewamy.
• Gorczycę kosi się gdy owoce zaczynają przybierać brunatny odcień. Przy zbyt opóźnionym zbiorze łuszczyny pękają powodując osypywanie się nasion.
• Gorczycę zbiera się maszynowo po dojrzeniu łuszczyn. Ziarna suszy się krótko na polu, a potem młóci; po oczyszczeniu nasiona suszy się ostatecznie.
• Można ja uprawiać w całym kraju.

Gorczyca biała, inaczej gorczyca jasna (łac. Sinapis alba) to pospolita roślina przyprawowa pochodząca pierwotnie z południowej Europy, jednak w stanie zdziczałym występuje również w Polsce i jest powszechnie uprawiana w wielu krajach. Głównymi producentami gorczycy są: Dania, Francja, Wielka Brytania i kraje Beneluxu. Gorczyca biała wykorzystywana jest najczęściej w kuchni jako przyprawa. Przyprawą są nasiona gorczycy, które cechuje ostry, palący smak pochodzący od zawartego w niej olejku eterycznego.

Gorczyca była już znana w starożytności i była często wykorzystywana przez Greków i Rzymian. Obok gorczycy białej wyróżnia się również gorczycę czarną łac. Brassica nigra, którą opisano w osobnym artykule oraz gatunki: biała gorczyca polna (tzw. ognicha) oraz gorczyca modra, w Polsce powszechnie znaną jako gorczyca sarepska lub chińska.

Ciekawostki

• Pisarz i historyk starożytnego Rzymu - Gaius Plinius Secundus (Pliniusz Starszy) pisał w "Historii Naturalnej" o 40 środkach leczniczych, w których gorczyca biała była podstawowym składnikiem. W tamtych czasach Rzymianie dodawali gorczycy do każdej wyszukanej potrawy.
• W średniowieczu krążyły legendy, że liście gorczycy rosną tak szybko, że za nim by przyrządzono by jakąkolwiek potrawę to urosłyby tak duże, że można by zrobić sałatkę.
• Natomiast Pitagoras zalecał przykładać okłady gorczycowo-octowe na miejsca po ukąszeniu wężów i skorpionów.
• Jeszcze w średniowieczu uznawano gorczycę jako roślinę magiczną. Dlatego też papkę z jej owoców podawano jako przystawkę nowożeńcom, co miało wedle ówczesnej wiedzy i tradycji zapewnić im mądre życie oraz dodatkowo wzbogacić ich życie seksualne i wspierać małżeństwo. Poza tym gorczyca była stosowana jako dodatek do eliksiru miłości.
• W językach zachodnich nazwa gorczycy została utożsamiona z jej zastosowaniem przy produkcji musztardy – po angielsku gorczyca biała to white mustard. Nie wiadomo jednak od kiedy znana jest człowiekowi musztarda. Przyjmuje się jednak, że najlepszą musztardę produkowali "musztardnicy" z francuskiego miasta Dijon, a tajemnicę jej produkcji można zawrzeć w słowach: „Bierze się słodki sok z winogron, dodaje zmieloną gorczycę i razem przebija przez lnianą materię. Gdy całość się dobrze przemiesza, naówczas gaszą się w tym sosie rozżarzone węgle; takim sposobem gorczyca z musztardy zostaje wyciągniona. Ma się to czynić w małej beczułce albo pobielanym nowym garnku, który dobrze opatrzyć aż do czasu użycia”.

Charakterystyka

• Gorczyca biała to roślina jednoroczna należąca do rodziny kapustowatych (Brassicaceae), osiągająca wysokość 30–60 cm.
• Łodyga rośliny jest owłosiona i słabo rozgałęziona. Wypuszcza pomiędzy końcem maja a początkiem sierpnia pachnące złocistożółte zebrane w grona kwiaty o 4 działkach kielicha i 4 płatkach korony ułożonych na krzyż.
• Liście gorczycy są ogonkowe, naprzemianległe, słabo owłosione, pierzastodzielne, o działkach nierówno i tępo ząbkowanych.
• Owoce są natomiast krótkie okrągławe, żółte; łuszczyny, mocno odchylone na zewnątrz i szorstko owłosione. Dojrzałe łuszczyny pękają, odsłaniając błoniastą przegrodę, do której po obu stronach są przymocowane nasiona. Są one okrągłe, koloru jasnożółtego; dojrzałe bardzo łatwo się osypują.
• Nasiona gorczycy (łac. Semen Sinapis albae) są kuliste o średnicy około 1-2 mm o barwie jasnożółtej i to one wykorzystywane są m.in. jako przyprawa czy środek konserwowania. Nasiona gorczycy białej zawierają około 28% tłuszczu.
• Gorczyca jest ponadto doskonałą rośliną miodo- i pyłkodajną.

Zastosowanie i działanie lecznicze

• Roślina lecznicza:
• Surowiec zielarski: nasiona gorczycy białej - Semen Sinapis albae (Semen Erucae) zawierają protoalkaloid synapinę oraz glikozyd izotiocyjanianowy synalbinę (od 2 do 3%), który pod wpływem enzymu myrozynazy rozkłada się do glukozy, kwaśnego siarczanu potasu i izotiocyjanianu allilu, który jest podstawą olejku gorczycznego (Oleum Erucae) (z nasion można otrzymać od 20 do 30%). Charakteryzuje się on ostrym, piekącym smakiem i zapachem, który pobudza wydzielanie soku żołądkowego i poprawia trawienie.
• Jej nasiona oraz wodne wyciągi są typowym lekiem śluzowym. Po połknięciu powlekają błonę śluzową żołądka, zmniejszają stan zapalny i chronią przed podrażnieniem. Całe nasiona pęcznieją w przewodzie pokarmowym, spulchniają masy kałowe w jelicie grubym i wyzwalają odruch defekacyjny. Gorzki smak rozdrobnionych nasion pobudza nieznacznie wydzielanie soku żołądkowego, lecz nie drażni błony śluzowej, a rozgniecione nasiona przyłożone do skóry nie powodują pieczenia i działań drażniących. Znalazła więc zastosowanie w nieżycie żołądka i jelit, nadkwaśności, wzdęciach, a pomocniczo – w otyłości z równoczesną atonią jelit (całe nasiona), a w niedokwaśności, braku łaknienia i niestrawności – nasiona rozdrobnione.
• W lecznictwie ludowym wykorzystuje się promieniowanie wydzielane przez nasiona gorczycy białej i stosuje zewnętrznie w bólach reumatycznych i stawowych w postaci poduszeczek płóciennych nimi wypełnionych.
• W schorzeniach przewodu pokarmowego można przyrządzić z niej kleik. Należy 2 łyżeczki nasion zalać szklanką przegotowanej wody. Pić ćwierć szklanki 3 razy dziennie jako lek osłaniający, powlekający. Jeśli uprzednio nasiona zmiażdżymy to kleik będzie miał działanie przeczyszczające.
• Zmielone nasiona są używane do sporządzania kataplazmów i plastrów przykładanych do bolesnych miejsc przy schorzeniach gośćcowych.
• Kulinaria: Jest podstawową rośliną, wraz z kolendrą, estragonem i pieprzem, do sporządzania musztard. Jest bardzo często stosowanym dodatek do wszelkich marynat. Zmielone nasiona tej rośliny nadają pikantny smak i podkreślają aromat wielu potraw, takich jak smażone lub zimne mięso czy kiełbasy, sosy i farsze oraz gotowane dania serowe, a kiełki zmieszane z rzeżuchą tworzą ciekawą w smaku sałatkę. Ziarna gorczycy białej dodaje się również do kiszenia ogórków, kapusty białej i czerwonej, jak również do przyrządzania ryb, wędlin, mięs oraz pikli. Nasiona gorczycy dodaje się na początku przyrządzania potrawy.
• Rolnictwo: Młode rośliny, przed kwitnieniem, są dobrą rośliną paszową. Roślina znajduje się w rejestrze roślin uprawnych Unii Europejskiej. Ze względu na krótki okres wegetacji i spory przyrost masy zielonej często siana jako poplon w celu przeorania i wzbogacenia gleby w próchnicę.

Uprawa

• Gorczyca jest wdzięczną rośliną w uprawie, ponieważ nie ma dużych wymagań glebowych i klimatycznych. Najwyższe jednak plony można osiągnąć uprawiając gorczycę na glebach piaszczysto-gliniastych lub gliniasto-piaszczystych bogatych w wapń i dobrze utrzymujących wilgoć. Gorczycę z uwagi na jej rozmiary raczej nie uprawia się w donicach.
• Gorczyca dobrze znosi przymrozki (do -6 st.C) podczas wschodzenia. Wrażliwe są natomiast na okresowe susze, zwłaszcza podczas kwitnienia, gdy potrzeby wodne roślin są największe, i w fazie dojrzewania nasion. W razie niedoborów wody w tym okresie następuje znaczne obniżenie plonu nasion.
• Nasiona wysiewa się w kwietniu bezpośrednio do gruntu. Na glebach zwięzłych zaleca się odległość 35 cm między rzędami, a na lekkich 25 cm. Wczesną wiosną do doniczki o średnicy 10 cm lub większej wysiewamy około 30 nasion, przykrywamy 0,5 cm warstwą ziemi i rzęsiście podlewamy.
• Gorczycę kosi się, gdy owoce zaczynają przybierać brunatny odcień. Przy zbyt opóźnionym zbiorze łuszczyny pękają powodując osypywanie się nasion.
• Gorczycę zbiera się maszynowo po dojrzeniu łuszczyn. Oczyszczone nasiona dosusza się dodatkowo. .
• Gorczycę można uprawiać w całym kraju.

Oregano (łac. Origanum vulgare) zwane również lebiodką pospolitą oraz dzikim majerankiem to niewielka wieloletnia roślina o bogatej historii i niezwykłych właściwościach. Nazwa oregano wywodzi się z greckich słów: oros – góra, ganos – radość, czyli „radość góry” (ang. mountain joy).

Pochodzi z Europy i ze Środkowego Wschodu. Przyjemny, delikatny i aromatyczny smak czynią oregano przyprawą idealną w kuchni śródziemnomorskiej (głównie włoskiej i hiszpańskiej) i meksykańskiej. Nic więc dziwnego, że jest podstawową przyprawą do pizzy i spaghetti.

Ciekawostki

• Oregano uważane jest w niektórych krajach za symbol szczęścia. W niedalekiej przeszłości Grecy wierzyli, że zioło porastające grób oznacza, że zmarły jest szczęśliwy po śmierci. Poza tym zarówno na greckich jak i na rzymskich weselach, młoda para zakładała wieńce z oregano na znak radosnego wydarzenia.
• Jest jedną z najdawniej znanych roślin leczniczych. Jej właściwości lecznicze znał już Hipokrates i Arystoteles.
• Jej zielem farbowano dawniej tkaniny na czarno. Kwiaty były doskonałej jakości pomarańczowym barwnikiem do wełny.
• W średniowieczu ziele lebiodki zabezpieczać miało przed czarami.
• Używano go jako zastępnik herbaty i tytoniu.
• Oregano jest powszechnie znane jako ziele pizzy (ang. the pizza herb. Zdobyło ogromną popularność w Stanach Zjednoczonych po II Wojnie Światowej dzięki amerykańskim żołnierzom wracającym do domu. Sprzedaż oregano wzrosła pomiędzy 1948 a 1956 o ponad 56 razy właśnie dzięki pizzamanii.
• W średniowieczu zielarze przepisywali olejek z oregano na bóle zębów a w XVI, XVII wieku zielarze rekomendowali użycie zioła wewnętrznie w celu łagodzenia problemów z trawieniem, jako środka moczopędnego, jak również jako antidotum na jadowite ugryzienia.

Zastosowanie

• Roślina lecznicza:
• Surowiec zielarski: ziele (Origani Herba). Głównym składnikiem jest olejek eteryczny zwany olejkiem tymolowym, zawierający tymol, karwakrol i seskwiterpeny. Ponadto jako składniki czynne występują garbniki, flawonoidy (apigenina, luteolina), kwas kawowy i kwas ursolowy i fitosterole. W owocach obecny jest śluz (ok. 6%).
• Działanie: wykrztuśne, dezynfekujące, przeciwbiegunkowe, moczopędne, przeciwskurczowe, wiatropędne, odtruwające. Zewnętrznie olejek tymolowy wykorzystuje się do płukania gardła, wzmacniających kąpieli oraz przy trudno gojących się ranach skóry i świądzie. Napar z mieszanki lebiody (zazwyczaj w mieszance z innymi ziołami) działa wiatropędnie i stosowany jest przy atonii jelit, nadmiernej fermentacji jelit, bębnicy, chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy, niedoczynności wątroby.
• Sztuka kulinarna: roślina przyprawowa w kuchni wielu narodów, głównie zachodnich. Wchodzi m.in. w skład ziół prowansalskich. Lebiodki używa się do sosów, pizzy, przyprawiania mięsa, sałatek.
• Używana jest do przyprawiania niektórych wódek, wina wermut, likierów. Wchodzi w skład niektórych kosmetyków, jest składnikiem płynów do kąpieli i do płukania ust.

Wartości odżywcze

Oregano jest przede wszystkim doskonałym źródłem witaminy K. Trzy gramy suszonego oregano zawierają 18,65 mcg tego składnika i zapewniają 23,3% zapotrzebowania organizmu na tę witaminę pochodzącą z żywności. Stanowi on także bogate źródło magnezu (0,16 mg), żelaza (1,32 mg), błonnika (1,28 g) oraz kwasów tłuszczowych omega-3 (0,12 g). Oregano zawiera również stosunkowo dużo wapnia (47,28 mg), witaminy A (207,08 IU) i witaminy C (1,52 mg).

Wykres 1. Procent pokrycia dziennego zapotrzebowania organizmu na poszczególne składniki w trzech gramach suszonego oregano

Oregano zawiera ponadto olejki eteryczne (karwakrol, tymol, betabisabolene, caryofylene, linalol, borneol, pinen), taniny, żywice, sterole, seskwiterpeny, garbniki, gorycze i flawonoidy (luteolina, diosmetyna, apigenina).

Uprawa i zbiór

• Oregano jest ziołem wieloletnim i może być hodowane zarówno w ogrodzie, szklarni, donicach (minimalna średnica to 25 cm) na balkonie oraz w domu. Oregano rozmnaża się przez nasiona, podział korzenia oraz poprzez odnóżki.
• Potrzebuje dużo słońca, ciepła oraz lekko zasadowej dobrze odwodnionej ziemi o pH 6-7,5.
• Młode roślinki powinny być sadzone na wiosnę lub wczesnym latem. Oregano sadzić w odległości 30 cm od siebie.
• Konieczne jest regularne pielenie. Przesadzać nowe roślinki należy wczesną jesienią.
• Oregano hodowane w doniczkach w środku pomieszczeń może być przesadzone do ogrodu na wiosnę po wszelkich niebezpieczeństwach przymrozków.
• Hodując lebiodkę w pomieszczeniu nie należy zmieniać położenia donicy. Adekwatny jest do tego słoneczny południowy-zachód.
• Zbiór i suszenie : zbiera się ziele w okresie kwitnienia i suszy w przewiewnym miejscu (zawieszone w pęczkach).
• Podlewać regularnie. Obrywać liście w celu zachowania odpowiedniego kształtu oraz w celu wykształcenia większej ilości liści.
• Zioło można zbierać jak tylko zacznie kwitnąć. Zrywać należy małe gałązki świeżych liści w razie potrzeby przez cały czas wzrostu rośliny.
• Liście i łodygi zbierać na suszenie kiedy kwiaty oregano są w rozkwicie ponieważ smak zioła jest najbardziej aromatyczny w tym czasie. Ścinać łodygi na długość 2,5 cm od ziemi, wiązać w pęki i wieszać do wysuszenia w ciepłym, suchym i ocienionym miejscu. Wysuszone liście obrywać i umieścić w szczelnie zamkniętym pojemniku. Suszone liście oregano mają silniejszy aromat niż świeże liście.